Skąd się wzięły babcine nalewki? Od klasztornych aptek do domowej spiżarni
Zanim nalewki trafiły do domowych spiżarni, przez wieki powstawały w klasztorach. Mnisi uprawiali zioła w przyklasztornych ogrodach, macerowali je w alkoholu i podawali chorym jako „krople” na trawienie, przeziębienie i osłabienie. Alkohol pełnił w tych recepturach podwójną funkcję: wydobywał z roślin olejki eteryczne i barwniki oraz konserwował wyciąg na długie miesiące.
Najsłynniejszy przykład to likier benedyktyński. Jego historia sięga 1510 roku i opactwa w Fécamp w Normandii, gdzie Bernardo Vincelli połączył zioła z przyprawami sprowadzanymi z Orientu. Benedyktyni z Lubinia przenieśli tę tradycję na polski grunt. Benedyktynka z 21 ziół to modyfikacja dawnej receptury, dostosowana do ziół rosnących w Wielkopolsce. Benedyktynka z 17 ziół to z kolei receptura o. Karola Meissnera OSB, który przywrócił do niej korzenne przyprawy z oryginalnego przepisu Vincellego.
Obok ziołowych likierów w klasztorach i dworach robiono nalewki z tego, co dawał ogród i miedza: malin, derenia, tarniny, jarzębiny czy pigwowca. Z czasem receptury przeszły do rąk gospodyń domowych i stały się częścią domowej apteczki. W Lubiniu wiele z nich wciąż powstaje z owoców zbieranych w klasztornym ogrodzie i w okolicach Gór Świętokrzyskich.
Babcine składniki na przeziębienie, które znajdziesz w nalewkach z Lubinia
Malina i kwiat czarnego bzu: domowy duet „na poty”
Malina to najbardziej babciny ze wszystkich owoców przeziębieniowych. Zawiera naturalne salicylany, związki chemicznie spokrewnione z kwasem salicylowym, a także witaminę C i antocyjany. Stąd tradycja herbaty z malinami przy gorączce i dreszczach. Klasztorna nalewka malinowa ma 28% alkoholu i szlachetny, łagodnie kwaskowy, półwytrawny smak.
Kwiaty czarnego bzu to klasyczny składnik ziołowych mieszanek napotnych. Babcie parzyły je razem z kwiatem lipy, gdy dziecko lub domownik zaczynał „łapać” przeziębienie. Nalewka z kwiatów czarnego bzu powstaje z kwiatów zbieranych w klasztornym ogrodzie i najbliższej okolicy. Jest bardzo aromatyczna i łagodnie słodka. Warto wiedzieć, że badania nad działaniem przeciwwirusowym czarnego bzu dotyczą głównie wyciągów z jego owoców, a nie kwiatów. Kwiatowa nalewka to przede wszystkim aromatyczny dodatek do rozgrzewającej herbaty.
Imbir i przyprawy korzenne: rozgrzewanie od środka
Imbir zawiera gingerole, które odpowiadają za jego ostrość i uczucie ciepła rozchodzące się po organizmie. W kuchni domowej imbir z miodem i cytryną to stały punkt programu przy drapaniu w gardle. Nalewka imbirowa z Lubinia powstaje ze świeżego korzenia imbiru. Ma 33% alkoholu i smak łagodnie kwaskowy, lekko ostry, półwytrawny.
Jeszcze więcej korzennych przypraw zawiera Benedyktynka Do rany przyłóż, czyli wersja z 17 ziół. Imbir, goździki, cynamon, kardamon, gałka muszkatołowa, czarnuszka, anyż i tymianek to zestaw, który w klasztornej tradycji uchodził za rozgrzewający i stosowany „przeciw przeziębieniu”. Ma 31% alkoholu oraz głęboki, łagodnie słodki smak z delikatną nutą anyżu. Kto woli trunek mocniejszy i dłużej leżakowany, wybierze Awdańcę opata (41%).
Tarnina, pigwowiec i czarna porzeczka: kwaśne owoce na gardło
Tarnina to owoc, który babcie zbierały dopiero po pierwszych przymrozkach, gdy traci część cierpkości. Jest bogata w garbniki, którym tradycyjnie przypisuje się działanie ściągające. Dlatego tarninówkę łączono z bólem gardła i chrypką. Klasztorna nalewka tarninowa powstaje z owoców z okolic Gór Świętokrzyskich i ma smak łagodny, z nutką cierpkości.
Pigwowiec, nazywany „polską cytryną”, dostarcza kwasów organicznych, pektyn i witaminy C, a nalewka z pigwowca świetnie zastępuje plaster cytryny w herbacie. Czarną porzeczkę w ziołolecznictwie ludowym kojarzono z kolei z infekcjami gardła i górnych dróg oddechowych. W nalewkach część witaminy C rozkłada się w trakcie maceracji i leżakowania, więc ich atutem są raczej kwasowość, polifenole i smak niż witaminy.
Babcine przepisy z gotową nalewką: herbata, napar i ciepły kieliszek
Babcie rzadko piły nalewkę przy przeziębieniu prosto z kieliszka. Najczęściej trafiała ona łyżeczką do ciepłego napoju. Oto kilka sposobów podania, w których zamiast domowego słoja wykorzystasz gotową nalewkę.
Herbata z malinową i miodem. Zaparz czarną lub owocową herbatę, odczekaj kilka minut, aż przestygnie do temperatury picia, i dodaj łyżeczkę nalewki malinowej oraz łyżeczkę miodu. Miód dodawaj do napoju o temperaturze nieprzekraczającej około 40°C, żeby nie stracił aromatu.
Napar z lipy z nalewką z kwiatów czarnego bzu. Zalej łyżkę suszonego kwiatu lipy szklanką gorącej wody, parz pod przykryciem 10 minut, przecedź i dodaj łyżeczkę nalewki z kwiatów czarnego bzu. To wieczorny napój w duchu babcinych mieszanek „na poty”.
Imbirowa z cytryną. Do szklanki ciepłej wody dodaj plaster cytryny, łyżeczkę miodu i łyżeczkę nalewki imbirowej. Kto lubi wyraźniejszą ostrość, może dorzucić kilka plasterków świeżego imbiru.
Lekko ogrzana Benedyktynka. Benedyktynkę z 17 ziół można podać w temperaturze pokojowej albo lekko ogrzaną, w małym kieliszku likierowym, po kolacji w mroźny wieczór. Ciepło wydobywa z niej korzenne aromaty goździka, cynamonu i anyżu.
Dla osób, które chcą ograniczyć alkohol, jest jeszcze Eliksir z języcznikiem według św. Hildegardy (poniżej 10% alkoholu), oparty na winie gronowym, miodzie, języczniku, cynamonie cejlońskim i pieprzu długim. W tradycji hildegardiańskiej stosowano go przy kaszlu i podrażnionych oskrzelach.
Ile nalewki przy przeziębieniu? Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Nalewka to napój alkoholowy, nie lek. Łyżeczka (5 ml) nalewki o mocy 33% w kubku herbaty to około 1,3 g czystego etanolu, a kieliszek likierowy (25 ml) to około 6,5 g. Babcina łyżeczka do herbaty to porcja w pełni wystarczająca. Kilka kieliszków „na rozgrzanie” nie przyspieszy powrotu do zdrowia, bo alkohol w większych ilościach odwadnia, zaburza sen i osłabia odpowiedź odpornościową.
Przy gorączce i rozwiniętej infekcji lepiej odstawić nalewki i sięgnąć po same napary. Alkohol nie łączy się dobrze z wieloma lekami stosowanymi przy przeziębieniu: obciąża wątrobę razem z paracetamolem, nasila senność po lekach przeciwhistaminowych i syropach z kodeiną lub dekstrometorfanem, a z metronidazolem może wywołać ciężką reakcję. Ostrożność obowiązuje też przy lekach przeciwzakrzepowych.
Z nalewek, także tych dodawanych do herbaty, powinny zrezygnować:
osoby poniżej 18 roku życia,
kobiety w ciąży i karmiące piersią,
osoby z chorobami wątroby i trzustki oraz osoby wychodzące z uzależnienia,
kierowcy przed jazdą.
Nalewka na przeziębienie, na grypę czy na gardło to w najlepszym razie przyjemny element domowego rytuału, a nie leczenie. Przy wysokiej gorączce, silnym bólu gardła, duszności lub objawach utrzymujących się dłużej niż 7 dni potrzebna jest wizyta u lekarza.
Nalewka gotowa czy domowa? Na co zwrócić uwagę przy wyborze
Domowa nalewka wymaga sezonowych owoców, kilku tygodni maceracji i często kilku miesięcy leżakowania. Malinówka zastawiona w lipcu będzie w pełni gotowa dopiero zimą, a tarninówka z owoców zebranych po listopadowych przymrozkach nabierze pełni smaku dopiero wiosną. Gotowa nalewka pozwala sięgnąć po babciny smak od razu, pod warunkiem że jest dobrze zrobiona.
Przy wyborze gotowej nalewki zwróć uwagę na:
surowiec i jego pochodzenie: nalewki z Lubinia powstają z owoców i ziół z klasztornego ogrodu oraz okolic Gór Świętokrzyskich,
skład bez sztucznych aromatów i barwników, w którym owoc lub zioło jest podstawą, a nie dodatkiem smakowym,
informację o mocy: owocowe nalewki mnichów mają zwykle 28–33% alkoholu, Benedyktynki od 31 do 41%,
czas leżakowania: Awdańca opata leżakuje kilka lat, a Galla Anonima z rodziny Benedyktynek z 21 ziół dojrzewa w klasztornych piwnicach blisko dekadę.
Dobrze przechowywana nalewka nie psuje się, a z czasem jej smak się zaokrągla. Trzymaj ją szczelnie zamkniętą, w ciemnym i chłodnym miejscu. Jeśli chcesz poznać kilka smaków przed zakupem dużej butelki, wybierz miniatury 40 lub 50 ml. Na prezent dla osoby, która ceni babcine receptury, sprawdzi się nalewka w karafce Madame 700 ml albo w drewnianej skrzynce z mosiężnym krzyżem.
