Czym jest nalewka z kwiatów czarnego bzu i skąd pochodzi?
Nalewka z kwiatów czarnego bzu to alkoholowy wyciąg z baldachów Sambucus nigra, wpisany 14 czerwca 2019 r. na listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
To wyróżnienie nie jest przypadkowe. Czarny bez towarzyszy polskiemu ziołolecznictwu od stuleci, a macerowanie jego kwiatów w spirytusie lub wódce było praktykowane w gospodarstwach domowych na długo przed tym, zanim naukowcy zaczęli opisywać zawarte w nim związki aktywne. Wpis na listę produktów tradycyjnych potwierdza, że nalewka z kwiatów bzu czarnego ma ugruntowaną tożsamość kulturową i technologiczną, odrębną od nalewki z owoców tej samej rośliny.
Sambucus nigra rośnie w Polsce powszechnie: przy drogach, na obrzeżach lasów, w ogrodach i na nieużytkach. Sezon na kwiaty trwa od maja do końca czerwca. Baldachy kwiatów czarnego bzu zbiera się rano, po opadnięciu rosy, gdy większość kwiatków jest już otwarta, ale żaden z nich nie zaczął jeszcze opadać. Takie surowce mają najwyższe stężenie substancji aktywnych i najintensywniejszy aromat. Warto zbierać je z dala od ruchliwych dróg i terenów przemysłowych, bo kwiaty łatwo absorbują zanieczyszczenia.
Nalewka z kwiatów różni się istotnie od nalewki z owoców. Owoce czarnego bzu zawierają więcej antocyjanów odpowiedzialnych za intensywny kolor, natomiast kwiaty są bogatsze w flawonoidy, w tym rutynę, oraz lotne olejki eteryczne nadające charakterystyczny muskatowy zapach. Obie formy mają wartość prozdrowotną, ale ich profil fitochemiczny i zastosowanie są różne.
Właściwości zdrowotne. Na co pomaga nalewka z kwiatu czarnego bzu?
Nalewka z kwiatu czarnego bzu wspiera układ odpornościowy, działa napotnie i wykrztuśnie, a ekstrakt alkoholowy dostarcza nawet dwukrotnie więcej antocyjanidyn niż sok z tych samych kwiatów.
Ten ostatni fakt pochodzi z badań opublikowanych w 2016 r. i jest rzadko przywoływany w popularnych artykułach o bzie. Alkohol jako nośnik wyciąga z tkanek roślinnych znacznie szersze spektrum polifenoli niż woda, dlatego nalewka jest pod względem koncentracji związków aktywnych efektywniejszą formą suplementacji niż herbata czy nawet sok z czarnego bzu. Nie oznacza to oczywiście, że można ją stosować bez ograniczeń, ale warto rozumieć tę różnicę, zanim sięgnie się po konkretny przetwór.
Flawonoidy, rutyna i polifenole. Co naprawdę działa?
Flawonoidy i polifenole obecne w kwiatach czarnego bzu działają antyoksydacyjnie i przeciwzapalnie, a rutyna wzmacnia ściany naczyń krwionośnych i obniża poziom cholesterolu LDL.
Rutyna należy do grupy flawonoidów i jest jednym z lepiej przebadanych składników Sambucus nigra. Działa synergistycznie z witaminą C, wzmacniając naczynia włosowate i ograniczając ich przepuszczalność. Badania opublikowane w BioMedCentral w 2011 r. potwierdziły, że ekstrakty z czarnego bzu skracają czas trwania infekcji wirusowych górnych dróg oddechowych. Badanie z 2016 r. opublikowane w piśmie „Nutrients" wykazało skrócenie czasu trwania przeziębienia u pasażerów lotniczych o blisko dwa dni w grupie przyjmującej ekstrakt z bzu w porównaniu z grupą placebo.
Polifenole z kwiatów czarnego bzu wykazują też aktywność wobec Helicobacter pylori, bakterii odpowiedzialnej za wrzody żołądka. To obszar badań wciąż rozwijający się, ale pierwsze wyniki są obiecujące. Działanie napotne i wykrztuśne nalewki jest z kolei dobrze znane z praktyki zielarskiej: stosowanie jej przy przeziębieniu i grypie ułatwia rozrzedzenie wydzieliny w drogach oddechowych i przyspiesza pocenie, co sprzyja obniżeniu gorączki.
Nalewka, syrop czy herbata z bzu. Która forma jest skuteczniejsza?
Nalewka z kwiatów czarnego bzu zawiera najwięcej substancji aktywnych spośród popularnych przetworów, bo alkohol wyciąga szersze spektrum polifenoli niż woda lub syrop cukrowy.
Syrop cukrowy z kwiatów bzu (znany też jako elderflower cordial) jest popularną alternatywą dla osób niepijących alkoholu lub podających przetwory dzieciom. Cukier konserwuje wyciąg wodny i łagodzi smak, ale nie wyciąga tak szerokiego spektrum związków jak alkohol. Herbata z kwiatów bzu to najdelikatniejsza forma: działa napotnie i aromaterapeutycznie, ale czas parzenia i temperatura wody ograniczają ilość polifenoli przechodzących do naparu. Wybór formy zależy od celu: przy intensywnym wsparciu odporności nalewka wypada najlepiej, przy codziennym stosowaniu i u dzieci syrop jest bezpieczniejszym wyborem.
Dawkowanie, bezpieczeństwo i interakcje z lekami
Nalewkę z kwiatu czarnego bzu stosuje się profilaktycznie w dawce 10-20 ml dziennie, jednak zawiera glikozydy cyjanogenne i wchodzi w interakcje z niektórymi lekami, co wymaga ostrożności.
To temat, który większość blogów o nalewkach całkowicie pomija. Surowe kwiaty czarnego bzu zawierają sambunigrynę i prunazyna, czyli glikozydy cyjanogenne, które w nadmiarze mogą powodować nudności i wymioty. Dobra wiadomość jest taka, że maceracja w alkoholu przez 2-4 tygodnie skutecznie rozkłada te związki do bezpiecznych poziomów, a gotowa nalewka nie stanowi zagrożenia przy stosowaniu w zalecanych dawkach. Dla porównania: surowe owoce czarnego bzu są pod tym względem znacznie bardziej problematyczne niż kwiaty i wymagają obróbki termicznej.
Interakcje z lekami i przeciwwskazania
Nalewka z czarnego bzu może wzmacniać działanie leków immunosupresyjnych, obniżających ciśnienie krwi i niektórych antybiotyków, dlatego przy chorobach przewlekłych warto skonsultować jej stosowanie z lekarzem.
Czarny bez stymuluje układ odpornościowy, co jest pożądane przy przeziębieniu, ale może być niepożądane u osób przyjmujących leki immunosupresyjne po przeszczepach lub przy chorobach autoimmunologicznych. Flawonoidy z bzu wykazują też łagodne działanie hipotensyjne, co przy jednoczesnym stosowaniu leków na nadciśnienie może prowadzić do nadmiernego obniżenia ciśnienia. Alkohol obecny w nalewce wchodzi w interakcje z metronidazolem i niektórymi innymi antybiotykami, powodując efekt disulfiramopodobny (nudności, zaczerwienienie twarzy, kołatanie serca). Nalewka jest bezwzględnie przeciwwskazana dla dzieci, kobiet w ciąży i karmiących oraz osób z chorobami wątroby.
Przy stosowaniu profilaktycznym zdrowa dorosła osoba może sięgać po 10-20 ml nalewki dziennie, najlepiej rozcieńczonej w wodzie lub herbacie. Przy pierwszych objawach przeziębienia dawkę można zwiększyć do 30-40 ml dziennie, podzielonych na 2-3 porcje, przez okres nie dłuższy niż 5-7 dni.
Co jeszcze można zrobić z kwiatów czarnego bzu?
Z kwiatów czarnego bzu przygotowuje się syrop, wino, frytki kwiatowe, likiery, ocet kwiatowy i napoje fermentowane, co czyni je jednym z najbardziej wszechstronnych surowców zielarsko-kulinarnych.
Nalewka to tylko jeden z wielu przetworów. Sok z czarnego bzu w wersji kwiatowej (elderflower cordial) to rozcieńczony syrop cukrowy z kwiatami i cytryną, popularny w kuchni skandynawskiej i brytyjskiej. Przepisy na sok z czarnego bzu różnią się proporcjami cukru i czasu moczenia kwiatów, ale zasada jest zawsze ta sama: kwiaty zalewane są gorącym lub zimnym syropem, a następnie odcedzone po 24-48 godzinach.
Syrop z czarnego bzu jak zrobić? Wystarczy zagotować wodę z cukrem w proporcji 1:1, ostudzić do 60-70°C, zalać baldachy, dodać plasterki cytryny i odstawić pod przykryciem na dobę. Przecedzony syrop przechowuje się w lodówce do 2-3 tygodni lub pasteryzuje w słoikach.
Frytki z kwiatów czarnego bzu (ciasto naleśnikowe i całe baldachy smażone na oleju) to tradycyjny przysmak znany w Polsce pod nazwą „bzowe racuchy". Kwiaty można też suszyć i używać jako herbatę przez cały rok lub dodawać do ciast, naleśników i kremów. Wino z kwiatów czarnego bzu, przygotowywane bez drożdży winnych lub z ich pomocą, ma długą tradycję w Europie Środkowej i zbliżony profil zdrowotny do nalewki, choć niższe stężenie alkoholu ogranicza ekstrakcję niektórych związków aktywnych.
Kwiat czarnego bzu właściwości zachowuje najlepiej w przetworach przygotowanych ze świeżego surowca zebranego w odpowiednim momencie. Suszenie obniża zawartość lotnych olejków eterycznych, ale pozwala korzystać z surowca przez cały rok i jest dobrym rozwiązaniem, gdy sezon zbiorów minął.
W ofercie sklepu benedyktynka.pl można znaleźć gotowe nalewki i przetwory z czarnego bzu przygotowane według sprawdzonych receptur, co jest wygodną alternatywą dla osób, które nie mają dostępu do świeżych kwiatów lub czasu na samodzielną macerację.
